Mikrosen nie wygląda jak zasypianie. Oczy zostają otwarte, ręce na kierownicy, a mózg na kilka sekund wypada z obiegu - i właśnie dlatego kierowca po wszystkim mówi, że „tylko na chwilę się zamyślił". Przy stu kilometrach na godzinę cztery takie sekundy to ponad sto metrów drogi przejechanych bez nikogo za sterami. Energetyk tego nie naprawia, bo działa na objaw, nie na przyczynę - a czasem wręcz pogarsza sprawę.
Mikrosen to napad snu trwający od sekundy do kilkudziesięciu sekund, w którym mózg przechodzi w sen, choć ciało zachowuje pozycję za kierownicą. Kluczowa jest jedna rzecz: mikrosen nie jest zapamiętywany. Nie ma poczucia „zasnąłem i się obudziłem", jest luka - brak kilku sekund albo kilku kilometrów, którego kierowca zwykle nawet nie zauważa.
Policz, co znaczy taka luka. Sto kilometrów na godzinę to niespełna 28 metrów na sekundę. Cztery sekundy mikrosnu na autostradzie to ponad 110 metrów, a przy 140 km/h - około 155 metrów. Auto jedzie wtedy dokładnie tam, gdzie było skierowane w momencie zaśnięcia, i nie reaguje na nic.
Zmęczenie mózgu daje sygnały, tylko że są nudne i łatwo je zignorować. Warto znać je na pamięć, bo pojawiają się w tej samej kolejności:
Ostatni punkt nie jest ostrzeżeniem przed mikrosnem - to już mikrosen, z którego się wybudziłeś. Kto go doświadczył, ma za sobą pierwszy epizod, po którym kolejne przychodzą coraz szybciej.
Senność nie rośnie równomiernie. Ma dwa dołki w ciągu doby: głęboki nocny, między drugą a piątą nad ranem, i słabszy popołudniowy, między trzynastą a piętnastą. Trasa zaplanowana „żeby wyjechać o trzeciej i uniknąć korków" celuje w najgorszy możliwy moment, niezależnie od tego, jak dobrze się czujesz przy pakowaniu bagażnika.
Drugi mechanizm to długość czuwania. Po kilkunastu godzinach na nogach czas reakcji i ocena sytuacji pogarszają się na tyle, że bywa to porównywane do jazdy po alkoholu. Porównanie jest zgrubne, ale dobrze oddaje skalę: deficyt snu nie znika przez silną wolę i nie da się go odespać godziną drzemki w niedzielę.
Kofeina nie usuwa zmęczenia. Blokuje receptory adenozyny - substancji, która gromadzi się w mózgu przez cały dzień czuwania i wywołuje senność. Adenozyna dalej narasta, tylko przestajesz ją czuć. Kiedy kofeina przestaje działać, wszystko, co się nazbierało, uderza naraz i senność wraca gwałtowniej, niż była. To ten moment, w którym kierowca zjeżdża na pobocze zdziwiony, że „przecież dopiero wypiłem".
Do tego dochodzi cukier: szybki skok energii i równie szybki spadek, zwykle po kilkudziesięciu minutach. Duża dawka kofeiny potrafi dać kołatanie serca, drżenie rąk i rozdrażnienie, czyli objawy, które utrudniają precyzyjne prowadzenie auta, a dodatkowo wymuszają postoje, bo działa moczopędnie. Wypity wieczorem energetyk psuje też najbliższy nocleg, więc następnego dnia ruszasz z jeszcze większym deficytem. Mieszanie energetyków z alkoholem jest osobnym, złym pomysłem: pobudzenie maskuje upojenie, nie zmniejszając go.
Na senność działa tylko sen - pytanie, jak go zmieścić w podróży. Sprawdzona kombinacja to drzemka 15-20 minut na parkingu, najlepiej poprzedzona kawą, bo kofeina zaczyna działać po 20-30 minutach, czyli dokładnie wtedy, gdy się budzisz. Dłuższa drzemka kończy się bezwładnością senną i przez kolejne kilkanaście minut jedzie się gorzej niż przed nią.
Reszta to planowanie: przerwa co dwie godziny albo co 200 kilometrów, wyjazd po przespanej nocy, a nie po nocnej zmianie, zmiana kierowcy, jeśli jest kim się zmieniać, chłodne powietrze i kilka minut ruchu na postoju. Otwarte okno, głośna muzyka, guma do żucia i policzki klepane dłonią nie są metodami - one tylko na moment odwracają uwagę od senności, która nigdzie nie znika.
Jeśli senność w ciągu dnia wraca mimo przespanych nocy, warto poszukać przyczyny poza trasą. Chrapanie z przerwami w oddychaniu, budzenie się z uczuciem niewyspania i zasypianie w bezruchu to typowy obraz bezdechu sennego, który leczy się skutecznie, ale wymaga diagnozy. Podobnie działa część leków - przeciwhistaminowych, przeciwbólowych z kodeiną, uspokajających, nasennych; ulotka mówi o tym wprost, a pytanie do lekarza lub farmaceuty zajmuje minutę.
W transporcie zawodowym czas pracy, przerwy i odpoczynki są regulowane, a tachograf zapisuje ich przebieg. Ale i poza zawodem zasada jest ta sama: zmęczenie jest stanem, w którym nie wolno prowadzić, a presja terminu czy szefa jej nie znosi. Jeden telefon z informacją o godzinie opóźnienia jest zawsze tańszy niż konsekwencje mikrosnu.
Mikrosen jest niebezpieczny nie dlatego, że jest długi, ale dlatego, że jest niewidoczny dla własnej pamięci. Pierwsze objawy to ziewanie, ciężkie powieki i luki w pamiętaniu trasy - i to jest moment na postój, nie na kolejną puszkę. Kofeina kupuje kilkadziesiąt minut i każe za nie zapłacić z odsetkami; drzemka 15-20 minut oddaje realną sprawność. Na długiej trasie nie chodzi o to, żeby wytrzymać, tylko żeby dojechać.
